1970-жылдардың соңы – 1980-жылдардан бастап бұл ұғым мазмұндық тұрғыдан тереңдеп, қазақтың дәстүрлі музыкасын жүйелі талдау аясында қолданыла бастайды.
А. И. Мұхамбетова дәстүрлі музыканы тарихи тұрғыда дамып отыратын жүйе ретінде қарастырады, мұнда жанрлық, функциялық және аймақтық айырмашылықтар тұрақты дыбыстық ұйымдасуға сүйенеді. «Қазақтың дәстүрлі музыкасы және ХХ ғасыр» (Аманов, Мұхамбетова) жинағында жаңа мәдени жағдайларға бейімделіп отыратын музыкалық тілдің эволюциялық дамуы идеясы негізделеді.
С. А. Елеманова қазақтың халықтық-кәсіби әніндегі музыкалық тілді жол мен шумақ құрылымын, формулалылықты егжей-тегжейлі талдау, сондай-ақ поэтикалық мәтін мен музыкалық интонация арасындағы мағыналық байланысты ашу арқылы зерделейді. Оның зерттеулері нәтижесінде қазақ музыкалық тілі этностың бейнелі ойлауын айқындайтын әрі тұтас дүниетанымдық картинаны қалыптастыратын тұрақты дыбыстық модельдер жүйесі ретінде көрінеді.
Зерттеуші ұсынған музыкалық тілді сөйлеу тілімен ұқсастықта талдау әдістемесінің маңызы ерекше: лексикалық (интонациялық), синтаксистік (композициялық) және семантикалық деңгейлер арқылы қарастыру. Лексикалық деңгейде Елеманова интонациялық айналымды өзіндік тұрақты мағынасы бар әрі ән жолы шеңберінде форманы құраушы қызмет атқаратын «музыкалық сөз» ретінде анықтайды. Бұл жерде оның ұстанымы А. Е. Байғаскинаның өлең мен әуеннің арақатынасы туралы іліміне сүйенеді, бұл қазақтың халықтық-кәсіби әнінің ішкі құрылымдылығын айқындауға мүмкіндік береді.
Елеманованың түсіндіруінде бунақ поэтикалық жол бөліктерімен сәйкес келетін бөлінбейтін дыбыстық сегмент ретінде танылады; бунақтарды талдау арқылы бастама әуеннің құрылу заңдылықтары, әуеннің дамуы және қайырманың ұйымдасу принциптері айқындалады. Ол рефрендік кеңею құбылыстарын, өлең мен әуен қозғалысының асинхронды тәсілдерін егжей-тегжейлі сипаттайды. Бұл тәсілдер форманы көркемдік тұрғыдан күрделендірудің және авторлық стильді даралаудың жолдары ретінде қызмет етеді. Мұндай байқаулар музыкалық тілді дайын формулалар жиынтығы емес, дәстүрлі ән тәжірибесінде мағына тудыратын тірі механизм ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар Елеманованың мақаласы оның ұстанымының кеңірек ғылыми дискурс аясында қалыптасқанын көрсетеді. Отандық музыкатануда ондаған жылдар бойы музыкалық құрылымның «тілдік» сипаты мен лингвистикалық аналогияларды тікелей қолданудың орындылығы жөнінде пікірталастар жалғасып келеді. Кейбір зерттеушілер семиотикалық модельге сүйене отырып, музыкада өзіндік «лексикон», «синтаксис» және таңбалық формулалар бар деп есептейді. Басқалары музыкалық мағынаның сөздік мағынадан түбегейлі айырмашылығын, тұрақты мәндердің болмауын алға тартады.
Осы пікірталас аясында Елеманованың позициясы үйлестіруші әрі өнімді сипатқа ие: ол үш деңгейлі модельдің (лексикалық – синтаксистік – семантикалық) тиімділігін мойындай отырып, оны абстрактілі түрде емес, нақты музыкалық материалға қатаң сүйене отырып қолдану қажеттігін көрсетеді. Өлең мен әуеннің аса тығыз өзара байланысы тән қазақ ән дәстүрінде мұндай модель әдіснамалық тұрғыдан негізді болып шығады. Осылайша Елеманова музыкалық тілді құрылымдық және мағыналық тұрғыдан тұтас жүйе ретінде анықтаудың эмпирикалық негізделген тәсілін ұсынып, ғылыми пікірталасты шешуге нақты үлес қосады.
